Sneeuwblind

Skiën zonder hokuspokus: sneeuw, veiligheid en bergen.

Sneeuwpakopbouw lezen: wat er onder je ski’s zit

·

Sneeuwpakopbouw lezen: wat er onder je ski's zit

Je staat boven aan een helling. De sneeuw ziet er goed uit. Vlak, wit, misschien een beetje glinstering in het licht. Maar wat er onder dat oppervlak zit, weet je niet. En dat is precies het probleem. Sneeuw is geen homogeen spul dat gewoon blijft liggen. Het is een gelaagd systeem dat voortdurend verandert, en die veranderingen bepalen of je een mooie dag hebt of een gevaarlijke. Dit artikel gaat over hoe je leert lezen wat er onder je ski’s zit, zonder dat je er al te diep in hoeft te zakken.

Hoe sneeuw verandert na de val

Sneeuw valt, en daarna begint het werk. Verse kristallen zijn hoekig en haken in elkaar. Dat klinkt stabiel, maar is het niet altijd. Binnen een paar uur begint sintering: de kristallen groeien naar elkaar toe en vormen een stevigere structuur. Dat is gunstig. Maar tegelijk kunnen er onder het oppervlak processen op gang komen die juist instabiliteit veroorzaken.

Het grootste probleem heet temperatuurgradient. Als de bodem van het sneeuwpak relatief warm is en de top koud, ontstaat er een verschil in waterdampdruk. Waterdamp beweegt van warm naar koud, en onderweg kristalliseren die dampdeeltjes opnieuw. Het resultaat: grote, hoekige kristallen die nauwelijks aan elkaar hechten. Dit noem je facetten, en als ze verder groeien worden het bekervormige kristallen: dieprijp. Dieprijp is glad, los en draagt niets. Een sneeuwlaag die op dieprijp rust, is een laag die wacht op een excuus om te schuiven.

Dit proces werkt het snelst bij dunne sneeuwpakketten en grote temperatuurverschillen. Vroeg in het seizoen, op grotere hoogte, op noordhellingen waar de zon nauwelijks komt: dat zijn de klassieke omstandigheden. Als je in november of december in een gebied rijdt met weinig sneeuw en koude nachten, mag je aannemen dat er dieprijp in het pakket zit. Niet misschien. Mag je aannemen.

Laagjes herkennen in het veld

Je hoeft geen glacioloog te zijn om nuttige informatie uit het sneeuwpak te halen. Een paar basishandelingen geven je al veel.

Graaf een kuil. Niet een schraperig gootje met je stok, maar een echte kuil tot op de grond of tot minstens een meter diep. Kijk naar de zijwand. Je ziet lagen: soms duidelijk, soms vaag. Let op de volgende dingen:

  • Hardheid per laag. Druk met je vuist, vier vingers, één vinger, een potlood. Hoe dieper je moet drukken om indruk te maken, hoe harder de laag. Een zachte laag onder een harde is een klassieke combinatie voor lawines.
  • Glanzende vlakken. Soms zie je bijna spiegelende vlakken tussen lagen. Dat zijn glijvlakken. Ze ontstaan door bevroren regenkorst of door wind die het oppervlak heeft platgeslagen. Sneeuw schuift hier graag overheen.
  • Suikerachtige structuur. Dieprijp voelt als grof zout of suiker. Als je een laag vindt die zo aanvoelt, en er zit iets zwaars boven, dan heb je een probleem gevonden.

Een andere test is de Extended Column Test of de Rutschblock. Beide zijn iets uitgebreider, maar ze geven je informatie over hoe gemakkelijk een laag breekt en of die breuk zich voortplant. Als je toerskiën serieus neemt, leer je deze tests. Niet als ritueel, maar omdat ze werken.

Wat je ook kunt doen: luisteren. Soms maakt het sneeuwpak een hol, dreunend geluid als je erop loopt. Dat is een teken dat er een zwakke laag zit die onder druk doorbuigt. In de volksmond heet dit whumpfen. Als het sneeuwpak whumpft, is dat geen geruststelling. Dan ga je terug.

Oriëntatie en hoogte: waar het pakket anders is

Twee hellingen in hetzelfde gebied kunnen een compleet verschillend sneeuwpak hebben. Dat heeft te maken met oriëntatie en hoogte, en als je dit begrijpt, maak je betere keuzes.

Zuidhellingen krijgen zon. Overdag smelt het oppervlak, ‘s nachts bevriest het. Dit herhaalt zich en het resultaat is een sneeuwpak dat relatief snel stabiliseert. Dieprijp vormt zich minder snel omdat de temperatuurverschillen kleiner zijn. Maar in het voorjaar, als de zon krachtig is, krijg je natte lawines. Die komen niet door zwakke lagen maar door water dat door het pakket zakt en de hechting met de ondergrond vermindert. Natte lawines zijn traag maar zwaar. Ze begraven je diep.

Noordhellingen krijgen weinig of geen zon. Het sneeuwpak blijft koud, de temperatuurgradiënt blijft groot, dieprijp heeft alle ruimte. Vroeg in het seizoen zijn noordhellingen vaak het gevaarlijkst. Maar in het voorjaar, als zuidhellingen al verzwakt zijn door warmte, kunnen noordhellingen nog uitstekend skibaar zijn. Het is een afweging die je elke dag opnieuw maakt.

Hoogte speelt ook mee. Boven de tweeduizend vijfhonderd meter zijn de temperaturen extremer en de pakketten dunner aan het begin van het seizoen. Dieprijp vormt zich hier sneller. Lager in het dal is het pakket vaak dikker en meer gecomprimeerd, wat stabiliteit geeft. Dit betekent niet dat laag altijd veilig is en hoog altijd gevaarlijk. Het betekent dat je de omstandigheden op de specifieke hoogte en oriëntatie van jouw route moet beoordelen.

Een nuttige vuistregel: als je twijfelt over een noordhelling boven de tweeduizend meter vroeg in het seizoen, ga je naar een andere helling. Er zijn altijd andere hellingen.

Het lawinebulletin lezen zonder het te negeren

Elk berggebied met serieuze wintersport publiceert dagelijks een lawinebulletin. Dat bulletin is niet decoratief. Het is samengesteld door mensen die kuilen graven, meetpunten uitlezen en veldobservaties verwerken. Ze maken fouten, maar ze weten meer dan jij op het moment dat je het leest.

Het bulletin werkt met een schaal van één tot vijf. Één is laag gevaar, vijf is extreem. De meeste lawineincidenten gebeuren bij graad drie. Niet bij vijf, want bij vijf gaat niemand meer het veld in. Bij drie denken mensen dat het wel meevalt. Dat is de valkuil.

Wat je in het bulletin zoekt:

  • Welke hoogte. Gevaar geldt vaak pas boven een bepaalde hoogte. Rij je lager, dan is de situatie anders.
  • Welke oriëntatie. Noord, oost, west, zuid: het bulletin geeft aan waar het gevaar het grootst is.
  • Welk type. Stuifsneeuwlawines, grondlawines, natte lawines: ze hebben elk een ander risicoprofiel en andere tijdstippen.
  • Welke hoogte in het pakket. Zit de zwakke laag dicht aan het oppervlak of diep begraven? Diep begraven zwakke lagen zijn verraderlijk omdat ze moeilijk te triggeren zijn maar als ze gaan, enorm veel sneeuw meenemen.

Lees het bulletin de avond voor je tocht, en nog een keer ‘s ochtends. Vergelijk het met wat je in het veld ziet. Als het bulletin drie zegt en je hoort het sneeuwpak whumpfen, ga je niet naar de steile noordhelling. Dan ga je naar de brede, vlakke rug die je eerder al had uitgekeken als alternatief.

Uitrusting die je nodig hebt als het misgaat

Je kunt nog zo goed sneeuw lezen, er zijn situaties die je niet ziet aankomen. Dat is geen reden om thuis te blijven, maar wel een reden om de juiste spullen bij je te hebben.

De drie basisstukken zijn de lawinesonde, de schep en de lawinepieper. Ze zijn nutteloos zonder het derde stuk, en het derde stuk is nutteloos als je niet weet hoe het werkt. Draag de pieper altijd op zend, altijd op je lichaam, nooit in je rugzak. Dit klinkt voor de hand liggend. Toch gaat het regelmatig mis.

Over de pieper nog dit: oefen. Niet één keer, maar elk seizoen. Zoekpatronen, signaaloverdracht, meerdere slachtoffers: dit zijn vaardigheden die je in een panieksituatie niet voor het eerst wilt uitproberen. Organiseer een oefenmiddag met je groep voor je het seizoen ingaat. Het duurt twee uur en het is geen feest, maar het is wel zinvol.

De schep is zwaarder dan je denkt dat je nodig hebt. Een lawineblok compacteert snel tot iets dat op beton lijkt. Een kleine reisschep is beter dan niets, maar een grote aluminium schep met een stevige steel werkt aanzienlijk sneller. Snelheid bij het graven is alles: de kans op overleven daalt snel naarmate de begravingstijd langer wordt.

De sonde gebruik je om de exacte positie van het slachtoffer te bepalen voordat je begint te graven. Raak gewoon graven is tijdverlies. Sondeer systematisch, markeer de diepste positie, en graaf dan pas.

Dit is de uitrusting die werkt. Geen gadgets, geen apps als vervanging, geen vertrouwen op anderen in de groep die het wel zullen regelen. Jij draagt je eigen spullen. Altijd.

Meer om te lezen